Boncana Maïga, de man die Cuba en Mali muzikaal verbond, overleed in een kliniek in Bamako op de laatste dag van februari. Hij is 77 jaar geworden.

 

Een In Memoriam door Bram Posthumus

Het was heel even de bedoeling dat Boncana Maïga (Gao 1949 – Bamako 2026) boekhouder zou worden. Heel even maar, gelukkig voor ons. Tijdens zijn schooljeugd, grotendeels doorgebracht in buurland Niger, trok de muziek al harder aan hem dan cijfers en logboeken.

De jonge Boncana deed wat iedere jonge muzikant met ambities doet: een bandje beginnen. Dat bandje noemde hij Négro-Band, anno hier en nu schuurt die naam een beetje; toen en daar keek niemand ervan op. Luisteren deed men des te meer: Maïga en zijn band reisden in de vroege jaren ’60 (Mali was net onafhankelijk van Frankrijk geworden) stad en land af en trokken de aandacht van de regering, toen onder leiding van president Modibo Keita.

Cuba 1964-1974
Twee trends kwamen bij elkaar. Eén: Mali koos voor het Sovjetblok en onderhield warme betrekkingen met het Cuba van Fidel Castro. Twee: net als buurland Guinee koos Mali voor cultuur als nationale handtekening en nationaal bindmiddel. Resultaat: met negen andere beloftevolle muzikanten werd de jonge bandleider Boncana Maïga op een vliegtuig naar Havana gezet, studiebeurs op zak, muziekopleiding in het vooruitzicht. Het was 1964. Hij zou bijna tien jaar blijven.

Politiek en muzikaal – vrijgevochten Cuba en onafhankelijk West Afrika vonden elkaar aardig. Er bestaan plekken (zoals bar-restaurant Jardin de l’amitié in Dakar) waar je nog altijd klassieke salsa uit het oude Cuba kunt horen. Wellicht hèt symbool van deze muziekliefde was de waanzinnige populariteit van Orquestra Aragon. Overal waar het optrad – en ze deden meer dan dertig tournees op het Afrikaanse continent – trokken ze overvolle zalen. De invloed van dit orkest op hele generaties jonge muzikanten is niet te onderschatten.

En wie gaf er les aan het Alejandro Garcia Conservatorium in Havana, waar Boncana solfège volgde en fluit en saxofoon leerde spelen? Rafaël Lay, de chef van Orquestra Aragon. Het was geen grote stap voor de jonge Malinese studenten om onder leiding van Boncana weer een band op te richten – Las Maravillas de Mali. De Cubanen vonden het heerlijk: een groep muziekstudenten uit Mali speelt Cubaanse muziek, zingen salsa in het Frans en zijn net zo goed als onze eigen orkesten – gaat dat zien en horen!

Maar ondertussen werd thuis het bewind van Modibo Keita steeds repressiever, met als dieptepunt de spijkerharde onderdrukking van een opstand van Toearegs. Vers gekochte militair materieel uit de Sovjet Unie werd rückssichtslos ingezet en er viel, behalve de rebellen, een onbekend aantal burgerslachtoffers. Episch centrum van die opstand: Kidal, 300 kilometer benoorden Gao, thuishaven van de mythische groep Tinariwen, maar ook de plaats waar vijftig jaar eerder precies zo’n opstand had plaatsgevonden, tegen de Franse koloniale bezetter.

Je bent nog geen twintig, je komt uit Mali maar je woont en studeert in Cuba, je zit in een band die furore maakt op dit hoogst muzikale eiland en dan, op een dag in 1968, hoor je dat de regering die je hierheen stuurde niet meer bestaat. Modibo Keita werd op 19 november 1968 afgezet door luitenant Moussa Traoré, die er net zo hard op los bleek te meppen als zijn voorganger.

Abidjan
Terugkeer was dus moeilijk, en het verbaast niet dat Boncana en sommige van zijn vrienden de wijk namen naar een plek waar minder intense politieke repressie bestond èn waar je als muzikant onder behoorlijk goede omstandigheden kon werken omdat er geld was: Abidjan, Côte d’Ivoire. Terwijl Las Maravillas na aankomst in Mali gedwongen werd muziek en instrumenten van eigen bodem te spelen en van naam te veranderen (ze werden Badéma national), zette Maïga in Abidjan het orkest op van de Ivoriaanse nationale radio en televisie, gaf muziekles, produceerde en arrangeerde muziek van de lokale grootheid Aïcha Koné, schreef de muziek voor de film ‘Bal poussière’ die in Côte d’Ivoire een cultstatus kreeg en had het alles bij elkaar genomen behoorlijk naar zijn zin.

Maar toen droogde het geld in Abidjan acuut op. Het ‘Ivoriaanse wonder’ stortte eind jaren ’80 in omdat de cacao waar het land zijn geld mee verdient niets meer waard was. Wat nu? Concreter nog: waarheen? Terug naar Mali kon niet zolang Traoré aan het bewind bleef.

Parijs
Dan maar naar Parijs. Het blijft diep ironisch dat politieke en culturele repressie, staatsgrepen en economisch zwaar weer in West Afrika ervoor zorgden dat zich uitgerekend in Parijs, hoofdstad van de voormalige kolonisator een muziekscene ontwikkelde die kopers van cd’s in de platenzaken later terugvonden in de bakken getiteld ‘Wereldmuziek’. In Parijs hergroepeerde zich een vriendenschaar waar Maïga deel van was maar ook Mory Kanté, Salif Keita, Manu Dibango, Sam Mangwana, wie eigenlijk niet…? Ze kenden elkaar al langer, want iedereen had een tussenstop gemaakt, in Abidjan.

In Parijs pikte Maïga de Afro-Cubaanse draad weer op met een concept dat een commerciële meesterzet bleek te zijn: maak een salsaband met muzikanten uit Cuba, New York en Porto Rico en zet daar zangers voor uit Senegal, Mali, Guinee, Benin, Burkina Faso…ziedaar Africando, vanaf 1993 ruim een decennium lang niet weg te slaan uit de wereldmuziekscène.

Ondertussen begon hij een nieuwe carrière en een relatie: bij TV5 Monde presenteerde hij vanaf 2001 het programma Stars Parade, waar hij losjes, beleefd en met kennis van zaken een waslijst artiesten introduceerde. En in 2010 formaliseerde hij dan eindelijk zijn relatie met de intens populaire Aïcha Kamaldine Conté, uit Guinee; ze trouwden in de hoofdstad Conakry.

Maïga bleef componeren, arrangeren, produceren, schreef in 2004 de muziek voor de film Moolaade, een aanklacht tegen vrouwenbesnijdenis van de grote Senegalese cineast Sembène Ousmane en zette na drie decennia afwezigheid zijn voeten op de rode aarde van Mali. Eindelijk weer thuis. Hij creëerde een productiebedrijf, Maestro-Sound Mali (iedereen was hem inmiddels ‘Maestro’ gaan noemen) en bleef betrokken bij Stars Parade, terwijl hij de populaire muziek zag veranderen.

Met de tijd mee
De orkesten van weleer werden laptops. Maestro vond dat niet erg. “Je moet met je tijd meegaan,” vond hij. Niet blijven hangen in het verleden, hoe aantrekkelijk ook. Stars Parade liep niet weg voor de afrobeats uit Nigeria, amapiano uit Zuid-Afrika of coupé-décalé uit Côte d’ivoire.

Na al die turbulentie zou je hopen dat de Maestro de laatste jaren van zijn leven thuis in rustiger vaarwater kon doorbrengen. Helaas heeft Mali sinds 2012 te maken met nieuwe gewapende opstanden (opnieuw van Toearegs), terroristische aanslagen, twee staatsgrepen…de onveiligheid golft door het hele land. We weten niet hoe hij zich verhield tot al die ontwikkelingen en misschien vond hij er op het eind van zijn leven wel helemaal niets van. Geef hem eens ongelijk.

Veel van zijn oude vrienden waren er, op 1 maart, tijdens Maestro Boncana Maïga’s traditionele Moslimbegrafenis: Salif Keita, Abdouaye Diabaté, Cheikh Tidiane Seck, die hem zonder omhalen “een wereldwijd muzikaal icoon” noemde. Dat icoon is gaan rusten; zijn nalatenschap zal nog lang de oren blijven strelen.

Bram Posthumus, Abidjan