Murad Akhmadiev De wereldmuziekmarkt kent talloze heruitgaven van vintage albums uit de hele wereld. Ze zijn geliefd bij diggers en fans van retrospectieve 'deep listening'. Labels die zich profileren op de muziekmarkt, zoals Sublime Frequencies, Analogue Africa, Honest Jon's en vele anderen, bieden een rijke catalogus van kwaliteitsmuziek uit de twintigste eeuw aan. Ik herinner me nog hoeveel impact de heruitgaven van Ethiopische jazz of de Griekse Rebetiko in de jaren negentig hadden op mijn eigen begrip van wereldmuziek. De meeste van deze muzieksoorten bleven onopgemerkt door het grote publiek op de westerse muziekmarkt, simpelweg vanwege de business structuur ervan. Dankzij de inspanningen van verzamelaars en archivisten en de nieuwe distributiekanalen hebben we nu de kans om deze tijdloze pareltjes van over de hele wereld te beluisteren.
door Maxim Chapochnikov
Eén zo'n (her)uitgave heb ik nu in mijn handen. Een symmetrisch ornament van bloemige turqoise vlekken op een diep paarse achtergrond; de letters in Semitische stijl die 'Yashlik' spellen, doen een plaat uit het islamitische Oosten vermoeden. En inderdaad, 'Yashlik' betekent jeugd in het Oeigoers, een van de oudere Turkse talen. Het is ook de naam van de muziekband die een centrale positie innam in het culturele leven van de Oeigoerse gemeenschap in Sovjet-Centraal-Azië tijdens de jaren zeventig en tachtig.
De geschiedenis van de Oeigoeren
De Oeigoeren zijn inheems in Oost-Turkestan, de huidige autonome regio Xinjiang binnen de Volksrepubliek China. Het is de grootste administratieve eenheid in China. Het Oeigoerse Khanaat, dat talloze stammen verenigde, was in de achtste en negende eeuw een machtige staat die zich uitstrekte tussen Siberië, China, Tibet en Centraal-Azië. Na 1949 lag het toen relatief onafhankelijke gebied binnen de pasgeboren Chinese volksrepubliek. De bevolking van Xinjiang, waartoe ook Kazachen en Kirgiezen behoorden, was niet echt gelukkig met de veranderingen, de massale repressie, religieuze zuiveringen en de collectivisatie van landbouwgrond. In 1962, toen de spanningen tussen de USSR en China steeds hoger opliepen, vluchtten zeker zestigduizend inwoners naar de naburige Sovjetrepublieken Kazachstan en Oezbekistan. Daar voegden ze zich bij de al bestaande gemeenschappen van Oeigoeren, die na mislukte opstanden tegen het beleid van de Qing-dynastie in de negentiende eeuw bescherming hadden gezocht onder Russisch bewind. Oeigoeren vonden er een nieuw thuis.
Oeigoers nationaal theater in Kazachstan
De groeiende diaspora vroeg om faciliteiten voor openbare culturele uitingen. In lijn met het nationale beleid van de Sovjet-Communistische Partij werd het idee om een Oeigoers Nationaal Theater te bouwen gerealiseerd in Almaty, de hoofdstad van Kazachstan. In 1974 werd daar de muziekgroep (destijds aangeduid met de term 'vocaal-instrumentaal ensemble') Yashlik gevormd. Zoals gebruikelijk in die tijd stonden professionele groepen onder toezicht van de autoriteiten en waren ze onderworpen aan strikte regels met betrekking tot repertoire en arrangementen. De band diende een belangrijk doel: jongeren entertainen met muziek die getuigde van vakmanschap en ook in overeenstemming was met de partijlijn.
Korte golf als venster op de wereld
De leider van de groep werd de destijds vierentwintigjarige muzikant en zanger Murad Akhmadiev, een vluchteling uit Xinjiang. Jonge muzikanten uit die tijd hielden van de muziek van de Beatles en Santana, Uriah Heep en Deep Purple, hoewel die niet via officiële kanalen beschikbaar was. Mensen ontdekten die muziek via de kortegolfradio uit Iran, India en zelfs de VS. Op de zwarte markt werden vinylplaten verhandeld. De bevolking was dus wel degelijk op de hoogte van wat elders hip was. Dit was ook de muziek die ze zelf wilden spelen, maar de partij moedigde alleen het maken van ideologisch correcte muziek aan. Onder beroepsmuzikanten werd traditionele muziek bewust bevorderd om deze buitenlandse invloeden te weerstaan. De leden van Yashlik waren dus niet alleen goed opgeleid, maar hadden ook veel kennis over hun eigen traditionele muziek.
Muzikale balanceeract
Het was voor zulke groepen destijds een balanceeract om muziek te maken die ze zelf leuk vonden en die bovendien beantwoordde aan de behoeften van de diaspora, maar die ook de controlemachinerie van de partij tevreden stelde. Dat vergde de nodige compromissen, maar creatieve breinen bedachten allerlei trucs om dit op een gracieuze en originele manier te doen. Yashlik toerde uitgebreid door de Sovjet-Unie, trad op in Hongarije, Bulgarije en Roemenië en speelde een belangrijke rol bij Oeigoerse sociale evenementen als platform voor de expressie van de identiteit van het eigen volk. Veel Oeigoerse muzikanten en zangers voegden zich in de loop der tijd bij de band. In de jaren negentig bleven de kinderen van de oorspronkelijke leden Oeigoerse popmuziek spelen onder dezelfde naam.
Hemelsblauwe holy grail
Deze heruitgave is het debuutalbum van de groep, oorspronkelijk uitgebracht in 1978 door een regionale afdeling van Melodiya. Melodiya was een staatslabel met een groot netwerk van opnamestudio's en perserijen. De distributie van dergelijke platen verliep vooral via cultuurclubs, bibliotheken en radiostations. De plaat verscheen in drie oplagen van in totaal 10.000 exemplaren. Vandaar dat het originele vinylalbum inmiddels lastig te vinden is. Een van die oplagen was geperst op transparant hemelsblauw vinyl en werd om die reden een 'Holy Grail' voor verzamelaars. Het album bevat zowel eigen composities als vertolkingen van volksliederen en kwam tot stand onder leiding van Murad Akhmadiev, die later de titel van Verdienstelijk Kunstenaar van de Kazachse Republiek kreeg en een prominente figuur werd in het culturele en het politieke leven van Kazachstan.
Een thuis voor verschillende nationaliteiten
In de jaren zeventig was Almaty, de toenmalige hoofdstad van Kazachstan waar Yashlik was gevestigd, een illustere stad die de Sovjet-ideologie van 'Vriendschap onder de Volkeren' uitdroeg. Na evacuaties uit de westelijke delen van de USSR tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de stad een thuis voor mensen van wel honderd verschillende nationaliteiten, waaronder Kazachen, Russen, Oekraïners, Koreanen, Duitsers en Joden. Onder de Sovjets werd Almaty een moderne stad met een goed gerealiseerd architectonisch plan, ontwikkelde infrastructuur, industrie en wetenschap, en belangrijke educatieve en culturele instellingen.
Kleurrijke kaleidoscoop
Geen wonder dat we op dit album behalve nummers in het Oeigoers ook een Kazachs lied (Zhanaim) en een Russisch nummer (Ne Veryu) horen. De liedjes op het album vormen een kleurrijke kaleidoscoop, waarbij – in de woorden van de uitgever – 'synthesizers, elektrische gitaren en drums zij aan zij verschijnen met traditionele Oeigoerse instrumenten'. Naast de gebruikelijke elektrische bandbezetting omvat de folkinstrumentatie violen, Oeigoerse fluiten, lijsttrommels, satar, Kashgar rawap en Kazachse dombra. De Oeigoerse en andere oosterse ritmes worden verpakt in hippe pocket grooves; de arrangementen zijn verfraaid met instrumentale accenten. Traditionele en elektrische instrumenten vullen elkaar perfect aan in de mix.
Eigen keuze vermomd als traditie
De keuze van de liedjes en de arrangementen stralen jeugdige energie, plezier en positiviteit uit, iets wat indicatief was voor de Sovjetcultuur. De muzikanten, die eigenlijk rockmuziek en funky ritmes wilden spelen, slaagden erin gitaar- en orgelsolo's, groovy breaks en Uriah Heep-achtige vocale harmonieën in de streng gereguleerde songwriting te persen, terwijl de positief geladen boodschap en het traditionele tintje de basis vormden. Deze praktijken waren typerend voor de hele Sovjet-Unie. Bands als het Belarussische Pesniary, het Russische Ariel, het Oezbeekse Yalla en het Kazachse Dos Mukasan, die folk en moderne klanken combineerden, verwierven enorme populariteit, toerden door het hele land, verkochten miljoenen platen en werden op de radio gedraaid.
Eerbetoon aan de Oeigoerse muqam
De nummers van Yashlik variëren van het tedere maar dynamische Yashlik, een hymne aan de Sovjetjeugd , tot zoet wiegende ballads als Gozel en Nahshamda Sen en vrolijke, met wah-wah-effecten doorspekte nummers als Vaj Dadej en Olaijm, tot het funky Chever Yarim. Alti-Kaptar, het laatste nummer, is een eerbetoon aan het beruchte traditionele Oeigoerse Muqam-genre, waar alles eindigt met een feestmaal, zang en dans.
Heruitgave van vintage pareltjes
Het heruitgaveproject werd geïnitieerd door Anvar Kalandarov, een verzamelaar, 'digger' en archivaris uit Tasjkent in Oezbekistan. In 2024 stelde hij al een compilatie samen van Sovjet-Centraal-Aziatische disco-popmuziek, beïnvloed door de opkomst van synthesizers eind jaren zeventig. Dit album, met de gedurfde titel Synthesizing the Silk Road, uitgebracht door Ostinato Records in de VS, werd meteen een hit onder liefhebbers van vintage pareltjes. Anvar runt zijn eigen label Maqom Soul, waarmee hij zeldzame muziek uit Centraal-Azië opgraaft en heruitgeeft. Hij zegt: 'We worden aangetrokken door vergeten tapes, verloren stemmen en het geluid van een tijdperk waarin folk, estrada, jazz en synths samenkomen'. Yashlik is zijn eerste release, en er zullen er nog vele volgen.
Groeiende vraag naar analoge geluidsdragers
In 2024 vierden de leden van Yashlik het vijftigjarig bestaan van de band. Dankzij digitale kopieën van het album uit de archieven van het label Melodiya, die de bandleden in handen kregen, kon het idee om dit oude en vergeten album via streamingplatforms naar een oud en nieuw publiek te brengen, worden gerealiseerd. Anvar Kalandarov, die inmiddels aan boord was gekomen, stelde voor om het album ook op vinyl uit te brengen, als eerbetoon aan het analoge verleden van de groep en om tegemoet te komen aan de vraag van de groeiende groep fans van analoge geluidsdragers wereldwijd. Het zorgvuldig gemasterde album is een genot om naar te luisteren. Het vult de kamer met de exotische kleuren van een Centraal-Aziatisch feest en de tijdloze sfeer van de viering van de jeugd. Het verwijst naar een tijd en plaats waarmee de meeste luisteraars van nu niet bekend zijn, maar de muzikale energie die in dit vinyl (of digitale download) besloten ligt, zal uit de luidsprekers spatten en de luisteraar omarmen met zijn frisheid en karakter.
Historisch document
Deze heruitgave is niet alleen een genot voor de 'digger', een heruitgave van een lang verloren gewaande plaat of een ontdekking van een schat uit het archief. Het is een historisch document waarachter vele culturele en muzikale aspecten en menselijke verhalen schuil gaan. Uit het persbericht: 'Dit was een groep die jeugdige energie, diep respect voor traditie en een oprechte honger naar innovatie belichaamde. Hun muziek klonk ooit op festivals en via de televisie, en verdween toen stilletjes. Wij brengen die nu terug — niet als iets nostalgisch, maar als een levend kunstwerk'.
P.S. In de afgelopen decennia werden veel Oeigoeren gedwongen te vluchten voor zuiveringen in China. De Oeigoerse diaspora in Nederland wordt muzikaal vertegenwoordigd door de groep Māshrāp onder leiding van Kamil Abbas.
Vinyl Release cat.nr MQMSLR001 (2025, orig. 1978)
Black (300) and coloured vinyl (100).
Vinyl beschikbaar op Bandcamp en Discogs.
